70. rocznica wybuchu II wojny światowej
Z historii Tomaszowa – wrzesień 1939 r.

1 września 1939 roku to data bardzo ważna dla każdego Polaka.
Tomaszów Mazowiecki, podobnie jak inne miasta w Polsce i województwie łódzkim, tego dnia, pomiędzy godziną 5 a 6 rano, został zbombardowany. Przez kolejne dni naloty spowodowały ogromne straty materialne . Zniszczeniu uległo wiele domów mieszkalnych i zakładów przemysłowych. Straty były także wśród ludności cywilnej miasta.

6 września 1939 roku niemieckie kolumny pancerne dotarły pod Tomaszów Mazowiecki.

Miasto oraz okoliczne tereny broniła polska 13 Dywizja Piechoty. Po rozbiciu oddziałów polskich w rejonie Piotrkowa Tryb. właśnie ta osamotniona dywizja była ostatnią zaporą dla niemieckich czołgów prących ze Śląska do „serca Polski” – Warszawy.

Bezpośrednią obronę miasta zorganizował 45 Pułk piechoty dowodzony przez płk Stanisława Hojnowskiego. Po całodniowych walkach, 6 września, na przedpolach Tomaszowa, w godzinach wieczornych pułk rozpoczął wycofywanie się w kierunku Warszawy. W okolicach Lubochni miał powstać kolejny punkt oporu.

Podczas przemarszu przez ulicę Warszawską kolumna 45 pułku piechoty została niespodziewanie i gwałtownie ostrzelana przez Niemców. Okazało się, że północna dzielnica Tomaszowa - Starzyce, już jest zajęta przez regularne oddziały armii niemieckiej. Wśród pierwszych zabitych znalazł się niestety dowódca pułku. Widząc, że droga wyjazdowa
z Tomaszowa do Warszawy jest już zablokowana reszta żołnierzy czołowych oddziału pułku rozproszyła się i małymi grupkami wymknęła z miasta uchodząc w kierunku lasów spalskich.

W tym samym czasie główna część kolumny pułkowej, która znajdowała się nieco dalej w głębi ulicy została zaatakowana przez dywersantów niemieckich. Do żołnierzy 45 pułku strzelano z dachów, okien, bram i ogródków. Jednostka w krótkim czasie uległa zupełnemu rozbiciu. Z ręki dywersantów zginęło ponad 100 polskich żołnierzy. Porzucono cały sprzęt i wyposażenie pułkowe. Ci żołnierze, którzy przeżyli ostrzał uciekli kierując się do lasów spalskich.
Przed wojną mieszkała w Tomaszowie znaczna mniejszość niemiecka. Wielu z Niemców nie kryła wrogości do państwa polskiego. Po kryjomu uciekali do Niemiec, gdzie przechodzili przeszkolenie wojskowo – dywersyjne. Większość z dywersantów atakujących polskich żołnierzy w Tomaszowie w dniu 6 września 1939 r. to byli miejscowi, tomaszowscy Niemcy.

Akcja dywersyjna w Tomaszowie związana z rozbiciem 45 pułku piechoty była jedną z większych tego typu akcji zorganizowanych w tragicznym Wrześniu na całym terytorium Polski.

7 września 1939 r w godzinach porannych Niemcy zlikwidowali ostatnie gniazda polskiego oporu. Rozpoczęła się kilkuletnia, tragiczna niemiecka okupacja Tomaszowa Mazowieckiego.

Dla upamiętnienia 70.rocznicy wybuchu II wojny światowej Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim zaprasza na imprezy kulturalno – oświatowe przebiegające pod hasłem „ŚLADY WOJNY”, które organizowane będą w okresie od 29 kwietnia do 30 października 2009 r.

mgr Andrzej Kędzierski
St. kustosz Działu Historycznego