O herbie Tomaszowa słów kilka

Opublikowano: 7 lutego 2020

Jubileuszowy rok 190-lecia praw miejskich Tomaszowa Mazowieckiego nastraja do refleksji nad dziejami miasta. Jednym z atrybutów „miejskości” od wieków był herb (choć dziś herby przyjmują także inne wspólnoty samorządowe, jest to stosunkowo młody zwyczaj). Warto więc przypomnieć garść informacji o tym najważniejszym symbolu Tomaszowa – na podstawie dostępnych nam przedstawień.

W 1926 r. Jan Krystyn hr. Ostrowski wyraził zgodę, aby jego herb rodowy – Rawa (Rawicz) stał się herbem Tomaszowa Mazowieckiego. Trudno o trafniejszy wybór – wszak miasto swe istnienie zawdzięcza jego przodkom – Tomaszowi i Antoniemu hr. Ostrowskim. Jak wygląda herb, wydawałoby się oczywiste – to Panna na niedźwiedziu. Wywodząca się ponoć ze staroangielskiej legendy, kojarzona też z czeskim rodem Wrszowców… Ale czy zawsze wyglądała tak samo?

„Herb Miasta Tomaszowa Mazowieckiego w postaci tarczy herbowej przedstawia w polu złotym (żółtym) Pannę ukoronowaną z białymi (srebrnymi) włosami, w czerwonej sukni, z ramionami rozciągniętymi, siedzącą na niedźwiedziu czarnym” – czytamy w załączniku nr 2 do uchwały Nr XXIV/185/2008 Rady Miejskiej Tomaszowa Maz. z dnia 27 lutego 2008 r.

Jak się okazuje, istnieje kilka wariantów herbu Ostrowskich, a co za tym idzie – także miasta.

Herb Rawa znany jest od wieków, a wśród pieczętujących się nim rodów szlacheckich byli także Ostrowscy. Przyjmując z rąk króla Prus Fryderyka Wilhelma III dziedziczny tytuł hrabiowski (stosowny dyplom wystawiono 6 lipca 1798 r. – 32 lata później, w tym samym dniu i miesiącu Tomaszów uzyskał prawa miejskie!) Tomasz Ostrowski otrzymał swój dotychczasowy herb w odmianie hrabiowskiej. Nad tarczą herbową znalazła się dziewięciopałkowa hrabiowska korona, a po bokach dzicy mężowie – jako trzymacze heraldyczne.

Zostawmy jednak te elementy i skupmy się na samej tarczy. Na złotym polu znalazła się patrząca w prawo Panna w koronie na długich blond włosach, na niedźwiedziu brunatnym, w czerwonej, rozkloszowanej u dołu sukni, z rękawami długości ¾, odsłaniającej łydki i bose stopy (il. 1).

Nieco inna wersja znalazła się w herbarzu Juliusza hr. Ostrowskiego z 1901 r. Panna tym razem patrzyła na wprost, nogi miała złączone a suknię węższą i dłuższą (nadal jest bosa, nie widać łydek), za to z krótkimi rękawami. Niedźwiedź w tej wersji jest czarny (i taki już pozostał do dziś). Taka wersja została przyjęta w 1926 r. jako herb Tomaszowa i była używana najdłużej, znalazła się też w monografii pod redakcją Barbary Wachowskiej wydanej w 1980 r. (il. 2). Co istotne, znajduje się na pieczęciach władz miasta: Rady Miejskiej (il. 3), Prezydenta i Gminy-Miasta. Zapewne z uwagi na ograniczenia poligraficzne Panna czasem przedstawiana była z czarnymi (!) włosami, jak na kopercie używanej przez Urząd Miasta w latach 90. XX w.  (il. 4).

Kolejny wariant herbu wprowadziła jako oficjalnie obowiązujący uchwała Rady Miejskiej z 27 lutego 2008 r. (il. 5). Tym razem Panna zwrócona jest lekko w prawo, ma srebrne włosy, suknia zaś ma długie rękawy odsłaniające tylko dłonie. Suknia jest obszerniejsza, nadal odsłania stopy, jednak – co stanowi najbardziej radykalną zmianę – Panna otrzymała buty! Ponadto spod dekoltu (głębokiego jak zawsze) widać białą halkę. Analogiczny wizerunek Panny na niedźwiedziu znalazł się na fladze miasta oraz w herbie powiatu tomaszowskiego. Ta wersja herbu pojawiła się już w latach 80. XX w. jako wizja artystyczna. Widzimy ją na plakietce wybitej w 1980 r. z okazji 150-lecia praw miejskich (nr inw. MT/H/2432; il. 6). Jest to oczywiście jedno z wielu artystycznych przedstawień herbu Tomaszowa Mazowieckiego, niemających charakteru oficjalnego. Inny przykład możemy zobaczyć na stronie Muzeum: https://www.muzeumtomaszow.pl/muzealny-obiekt-miesiaca/herb-tomaszowa,1100.html

Ciekawostką jest, że niemal identycznego herbu używają miasta Przysucha w województwie mazowieckim (il. 7) i Ożarów w województwie świętokrzyskim (il. 8) – niewielkie różnice dotyczą kolorystyki włosów, obuwia czy kroju sukni Panny; niedźwiedź w herbie Przysuchy jest brunatny, a Ożarowa – czarny. Zupełnie inną kolorystykę ma herb Margonina w województwie wielkopolskim (il. 9).

 

dr Daniel Warzocha

asystent działu historyczno-numizmatycznego

 

Zobacz również

„Zaklęte w drewnie, czyli moje fascynacje cerkwiami sądecczyzny i ziemi gorlickiej”
Prezentację Pana Sławomira Fałka ze Stowarzyszenia Przyjaciół Muzeum: Prezentacja „Zaklęte w drewnie, czyli moje fascynacje cerkwiami sądecczyzny i ziemi gorlickiej” (PPT, 167...
Więcej
Ostrowscy w powstaniu listopadowym
Powstanie listopadowe w dziejach polskich insurekcji zajmuje miejsce szczególne. Pod kilkoma względami było nietypowe. Od piętnastu lat bowiem istniała pewna forma...
Więcej

Partnerzy

Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Koło Filatelistyczne Kalejdoskop Kulturalny Reymont Moniuszko Park Rodego Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach Filia w Piotrkowie Trybunalskim Tu honorujemy Kartę Dużej Rodziny

Kontakt

Muzeum tymczasowo zamknięte.

Muzeum w Tomaszowie Maz. im. Antoniego hr. Ostrowskiego

ul. POW 11/15 97-200 Tomaszów Mazowiecki

Godziny otwarcia
Pon. nieczynne dla zwiedzających
Wt. 11:00 - 15:00
Śr. 11:00 - 15:00
Czw. 11:00 - 15:00
Pt. 12:00 - 18:00
Sob. 11:00 - 15:00
Niedz. 11:00 - 15:00
Biuro czynne od poniedziałku do piątku w godzinach: 8:00 - 16:00
Bilety na wystawy stałe
Ulgowy 2,00 zł
Normalny 3,00 zł
Rodzinny 6,00 zł
Sobota bezpłatnie