Według tradycyjnej definicji pod pojęciem „skarb” jest w archeologii rozumiane znalezisko gromadne, które nie było wyposażeniem grobu ani zbiorem zabytków z obiektu osadowego. Za tą nazwą kryje się także założenie, że przedmioty te miały dużą wartość dla swych właścicieli. Deponowanie skarbów miało zazwyczaj charakter czysto materialny. Majątek był ukrywany przed zagrożeniem. Któż z nas nie marzył o odkryciu wspaniałego skarbu zawierającego biżuterię, monety, czy inne drogocenne przedmioty, ukrytego w ścianie zabytkowej kamienicy, czy pod drzewem w sadzie? Można także natrafić na skarby archeologiczne, chociażby zawierające np. przedmioty wykonane z brązu. I na taki właśnie skarb trafili członkowie Towarzystwa Fortyfikacyjnego „Linia Pilicy” na terenie Lasów Państwowych w Spale. Skarb spoczywał pod ziemią około dwa i pół tysiąca lat, a jego odkrycie już teraz budzi ogromne zainteresowanie archeologów i historyków regionu. Podczas badań archeologicznych przeprowadzonych w dniu 12 kwietnia 2026 r. odkryto naczynie gliniane oraz wyroby z żelaza i brązu w postaci 4 nagolenników żelaznych, 2 nagolenników brązowych, 1 bransolety brązowej, 1 noża żelaznego, 15 spiralnych ozdób brązowych (zausznice okularowate), 1 ozdoby wykonanej z żelaznych, brązowych kółek, 2 spieków brązowych, 6 fragmentów drucików brązowych, 5 spiętych ze sobą spiralnych ozdób brązowych, 1 szpili brązowej oraz 1 nieokreślonego przedmiotu brązowego, być może narzędzia wykorzystywanego do obróbki brązu).
Nagolenniki w postaci skręconych zwojów wykonane zostały ze sztabek o kolistym przekroju, zwężających się lekko na końcach lub prostych i zakończeniach ukształtowanych guziczkowato. Jest to tzw. typ stanomiński (nazwa pochodzi od miejscowości Stanomin, położonej w województwie kujawsko-pomorskim). Odkryte nagolenniki nie posiadają żadnych zdobień. Nagolenniki tego typu występowały na znacznych obszarach Europy, od środkowych Niemiec i północnego krańca Półwyspu Jutlandzkiego po zachodnią Białoruś i Bośnię. Na ziemiach polskich nagolenniki typu stanomińskiego występują najczęściej na Kujawach i Mazowszu.
Odkryte zausznice brązowe posiadają formę spiralną. Tego typu ozdoby często występowały w skarbach i na cmentarzyskach kultury łużyckiej z tego okresu. Są świadectwem wysokiego kunsztu ówczesnych odlewników. Ze względu na specyficzny kształt określane są mianem zausznic okularowatych.
Odkryty skarb jest pierwszym tego typu znaleziskiem w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego. O jego unikatowości świadczy także fakt że z tego okresu jest bardzo mało znanych stanowisk archeologicznych. Skarb ukryty w dolinie rzeki Pilicy dokumentuje wysoki rozwój ówczesnej metalurgii lokalnego ośrodka produkcyjnego. Omawiając technikę wyrobu wchodzących w skład skarbu przedmiotów należy podkreślić doskonałą praktyczną znajomość metalurgii ówczesnych kowali i odlewców. Ludność kultury łużyckiej zamieszkująca ziemie polskie sprowadzała rudę z obszaru wschodnio-alpejskiego, prawdopodobnie też z dzisiejszych Niemiec i Siedmiogrodu. Fakt sprowadzania surowców, jak i rozchodzenie się ozdób z pewnych ośrodków produkcyjnych na nieraz bardzo odległe terytoria, świadczy o wymianie, której charakter nie mógł być tylko przypadkowy.
Zakładając, że posiadanie kosztownych przedmiotów wykonanych z brązu i żelaza jest oznaką zamożności to odkryty w lasach spalskich skarb świadczy o bardzo dużej zamożności jego posiadacza. Należy również zwrócić uwagę na dużą rozmaitość ozdób: nagolenniki, szpila, bransoleta, zausznice i inne ozdoby.
Być może skarb stanowił własność kupca, który ukrył go przed zagrożeniem i nigdy nie było mu dane po niego wrócić. W okresie halsztackim podstawą gospodarki była hodowla, ale też duże znaczenie zaczynało mieć rolnictwo wraz z wprowadzeniem sprzężajnej uprawy roli. Wraz z bogaceniem się poszczególnych rodów zwiększał się popyt na produkty luksusowe, takie jak ozdoby. Można więc też założyć, że skarb był własnością przedstawiciela jakiegoś bogatego rodu. Jest też wielce prawdopodobne, że skarb był własnością jego wytwórcy, na co może wskazywać jeden przedmiot, który mógł być fragmentem narzędzia wykorzystywanego do wytwarzania takiej biżuterii. To już pozostanie w sferze naszych domysłów.
Aby określić dokładnie skład brązu i żelaza użytego do wyrobu ozdób zostaną one w przyszłości oddane do specjalistycznej analizy. Będziemy się również starać o pozyskanie środków na ich konserwację.
Odkryte przedmioty wymagają głębszej analizy aby móc je precyzyjnie datować. Wstępnie czas ich powstania można określić na wczesną epokę żelaza, tzw. okres halsztacki D (około 600-400 lat p.n.e.) i wiązać z zamieszkującą wówczas te tereny ludnością kultury łużyckiej.
Decyzją Łódzkiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków skarb został przekazany na własność tomaszowskiego Muzeum. Po specjalistycznych badaniach i konserwacji zostanie udostępniony zwiedzającym.
Poznawcza rola skarbów jest ogromna. Dostarczają sporo bezpośrednich informacji o kulturze materialnej i duchowej danej społeczności. Wnoszą wiedzę na temat stopnia zaawansowania metalurgii brązu – rodzaju wykorzystywanych surowców, znajomości technik odlewniczych i dalszej obróbki (kucia, trybowania, sposobów zdobienia), a także środowiska, w którym przebywał skarb. Depozyty „mówią” o skali stosowania brązu w różnych dziedzinach życia społeczności pradziejowych w epoce brązu i żelaza (np. rozwoju rzemiosła, sposobach walki, panującej w tym czasie modzie itp.); o miejscowej wytwórczości (lokalne warsztaty) oraz powiązaniach interregionalnych związanych z wymianą lokalną, a także z wymianą dalekosiężną.
dr Mariusz Ziółkowski
kustosz dyplomowany działu archeologicznego
