Badania wykopaliskowe przy kościele p.w. św. Barbary w Sołku, gm. Opoczno.

Badania archeologiczne przy kościele p.w. św. Barbary w Sołku przeprowadzone zostały w roku 2008 na zlecenie tamtejszej Parafii Rzymsko-Katolickiej. Szczegółowy zakres prac miał objąć wykonanie robót ziemnych metodami archeologicznymi oraz rejestrację ruchomych i nieruchomych obiektów archeologicznych. Badania prowadzone były w związku z budową nowej świątyni, w miejscu poprzedniej, która uległa spaleniu.

Pod względem regionalizacji fizyczno–geograficznej Sołek leży na terenie mezoregionu Wzgórz Opoczyńskich, tuż przy granicy z Równiną Radomską. Pod względem administracyjnym wieś położona jest we wschodniej części województwa łódzkiego, na terenie gminy i powiatu Opoczno.

Nowy budynek kościoła zaprojektowany został w miejscu drewniano-murowanego kościółka, który uległ spaleniu 18 lutego 2008 roku. Z pożaru ocalały ściany murowanej kaplicy bocznej, która miała zostać wkomponowana w bryłę projektowanej świątyni. Kościółek usytuowany był na skraju wsi Sołek, po zachodniej stronie asfaltowej drogi prowadzącej z Zameczka do Bielowic. Wokół reliktów spalonego kościoła roztacza się cmentarz otoczony kamiennym tynkowanym murem o nieregularnym rzucie, zachowanym w bardzo złym stanie.

Sołek stanowiący pierwotnie część wsi Damujowice (obecnie Zameczek) posiada metrykę średniowieczną. Miejscowość będąca własnością rodu Duninów, wzmiankowana była przez Jana Długosza, jak i następnie przez Jana Łaskiego. W 1328 roku jako właściciel wymieniony jest Piotr z Damujowic, natomiast w latach 1442-1445 dziedzicem był Mszczuj ze Skrzynna, starosta opoczyński (1440-1446). W XVI wieku miejscowość przeszła od Duninów-Damujowskich w ręce rodziny Strzemboszów.

Kościół ufundowany został w 1445 roku przez Mszczuja ze Skrzynna, natomiast arcybiskup gnieźnieński Wincenty Kot nadał dziesięcinę z Gielniowa i Damniewskiej (Krzczonowskiej) Woli. Do parafii erygowanej w 1447 roku pierwotnie należały wsie: Wygnanów, Gielniów, Damujowice (Zameczek) i prawdopodobnie Krzczonów. W początkach XVI wieku wskutek utworzenia parafii w Gielniowie, który otrzymał prawa miejskie, do parafii należały już tylko wsie Wygnanów i Damujowice. Najprawdopodobniej w połowie XVI wieku parafia przestała istnieć, gdyż nie ma o niej żadnych wzmianek w regestrach podatkowych. W XVIII wieku (?) parafia została przywrócona i przybrała wówczas nazwę Sołek. Świątynia o konstrukcji zrębowej erygowana została najprawdopodobniej w 1675 roku.

Drewniany kościół p. w. św. Barbary został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych na mocy decyzji Wojewódzkiego Konserwatora zabytków w Kielcach nr Kl.IVA-2/1/354/67 z dnia 21 czerwca 1967 roku. Przed pożarem zespół kościoła parafialnego składał się z drewniano-murowanej świątyni z dobudowaną w początkach XIX wieku murowaną kaplicą, oraz czworobocznej, drewnianej, najprawdopodobniej XIX-wiecznej dzwonnicy, wykonanej w konstrukcji słupowej. Kościół został rozbudowany w latach 1930-1932. Zyskał wówczas trzynawową część, z wieżą na osi podłużnej kościoła, wysuniętą na zewnątrz w kierunku zachodnim o 1,5 m oraz skrzydło północno-wschodnie, mieszczące zakrystię. Świątynia była orientowana, wykonana w konstrukcji zrębowej, oszalowana. Kościół posiadał prawie kwadratową nawę (7,5 x 9 m) z wydłużonym i węższym prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Od północy do prezbiterium przylegała zakrystia. W początkach XIX stulecia do południowej ściany prezbiterium dobudowano murowaną kaplicę z kryptą, będącą rodzinnym grobowcem fundatorów – rodziny Drużbackich. Wewnątrz kościoła znajdował się m.in. późnobarokowy (XVIII/XIX wiek) ołtarz główny z obrazem Ostatniej Wieczerzy, a także XVIII-wieczny ołtarz boczny p. w. Matki Boskiej.

Prace archeologiczne prowadzono w obrębie wykopów fundamentowych budowanego kościoła. Ich głębokość wahała się w granicach 0,9–1,1 m. Eksplorację zakończono na poziomie niwelacyjnym 178,20–178,25 m n.p.m. Jedynie w niektórych przypadkach (eksploracja krypt) wykopy były głębsze.

Podczas prac wykopaliskowych pozyskano łącznie 206 zabytków ruchomych w postaci przedmiotów ceramicznych (12 fragmentów naczyń glinianych), szklanych (12 okazów) oraz metalowych. Te ostatnie stanowiły najliczniejszy zbiór mobiliów. Zabytki metalowe to przede wszystkim gwoździe kowalskie. Znaleziono również dwa żelazne uchwyty do trumny, zdobione motywami ośmioramiennej gwiazdy. Pośród zabytków wykonanych z metali kolorowych najliczniejszy zbiór stanowiły ćwieki zdobiące drewniane trumny. Kolejny przedmiot to krzyżyk miedziany, pozłacany, dwuczęściowy, wewnątrz pusty. Trzy kolejne zabytki to monety miedziane, niestety inskrypcje są nieczytelne.

Zbiór zabytków ruchomych z Sołka należy łączyć z ogólnie pojętymi czasami nowożytnymi. Biorąc pod uwagę historię tutejszej parafii oraz czas funkcjonowania cmentarza przykościelnego, zabytki te można datować na II połowę XVII – koniec XVIII wieku.

Przeprowadzone badania archeologiczne pozwoliły zapoznać się z sytuacją stratygraficzną na terenie placu kościelnego w Sołku. Stwierdzono, że nawarstwienia kulturowe pochodzą z okresu późno nowożytnego i są związane z  funkcjonowaniem drewnianego kościoła z II połowy XVII wieku oraz z otaczającym go cmentarzem. Jedynie fundamenty z kamieni polnych spojone betonem, znalezione w części W stanowiska, są późniejsze i pochodzą najprawdopodobniej z okresu rozbudowy świątyni z początku lat trzydziestych XX wieku.

W trakcie prac stwierdzono, że pod drewnianym kościołem znajdowały się nie znane dotąd krypty, mieszczące groby zapewne właścicieli pobliskich Damujowic. Były to grobowce dwuosobowe, taką sytuację stwierdzono podczas eksploracji krypty nr 1. W kolejnej krypcie (nr 2) pochówki się nie zachowały, jednak na podstawie wymiarów tego obiektu sądzić należy, że mogły tu się pomieścić najwyżej dwie dorosłe osoby. Z istnieniem trzeciej krypty można się również liczyć w części W stanowiska. Jednak, o ile w ogóle tu znajdowała się, została zniszczona podczas rozbudowy świątyni w I połowie XX wieku. Krypty te zapewne zostały zbudowane w początkowym okresie funkcjonowania kościoła (III ćwierć XVII wieku?). Świadczą o tym zabytki ruchome w postaci pucharków dzwonowatych pozyskanych z krypt, stylistyka trumien oraz cegły pochodzące za zniszczonego sklepienia krypty nr 2. Wokół kościoła znajdował się cmentarz. Podczas prac, oprócz krypt i współczesnego pochówku zbiorowego, zarejestrowano 12 grobów. Zmarli przeważnie pochowani byli bez żadnego wyposażenia. Tylko w nielicznych grobach natrafiono na drobne przedmioty o charakterze religijnym, monety, ewentualnie elementy stroju. Te sporadycznie znajdowane mobilia pozwalają datować cmentarzysko w przybliżeniu na młodszą fazę okresu nowożytnego. Biorąc pod uwagę dane historyczne, zarejestrowane groby należy łączyć z funkcjonowaniem drewnianego kościoła i wiązać z okresem od 4 ćwierci XVII wieku po koniec XVIII stulecia lub początek wieku następnego, kiedy to rezygnowano z użytkowania cmentarzy przykościelnych.

Podczas badań stwierdzono, że fundament kościoła wykonany został z nieobrobionych kamieni polnych oraz z kamienia łamanego. Struktura fundamentów była niejednorodna. Stwierdzono występowanie zaprawy wapiennej, jak i cementowej. Bezpośrednio na fundamencie ułożono drewniane podwaliny ścian wieńcowych, wykonane z prostokątnych belek, połączonych na zrąb.