Dobiegła końca wystawa „Wszystko co nasze Polsce oddamy…” (17 maja – 7 września 2025 r.), minęło święto Chorągwi Łódzkiej ZHP (6 września). Nie rozstajemy się jednak z historią tomaszowskiego harcerstwa, tak bliską naszemu Muzeum m.in. przez osoby druhów Jana Piotra Dekowskiego (pierwszy kierownik, a wcześniej kustosz Muzeum, komendant Hufca Harcerzy) i Jerzego Sosnowskiego (twórca działu przyrodniczego, kierownik Domu Harcerza).
Przypominamy dziś dwa dokumenty i krzyż harcerski Janiny Krygierówny.
Janina Krygier (ur. 10 listopada 1903 w Tomaszowie Mazowieckim), córka Leona i Walerii z Hebdzyńskich, była jedną z najstarszych stażem tomaszowskich harcerek. Już w 1911 r., jako ośmiolatka przychodziła na tajne zbiórki skautingu, a od 1917 r. była członkinią ZHP W latach 1932-1939 była nauczycielką w tomaszowskiej Publicznej Szkole Powszechnej nr 10. W latach 1923-1936 była komendantką Hufca ZHP w Tomaszowie Mazowieckim. Do 1939 r. prowadziła 12 obozów Komendy Chorągwi Łódzkiej i Głównej Kwatery ZHP w Warszawie. Była oboźną Chorągwi Łódzkiej na Zlocie w Spale w 1935 r.
W czasie II wojny światowej, 9 grudnia 1939 r. wstąpiła do Związku Walki Zbrojnej (ps. „Woynowska”). Aresztowana 13 grudnia 1940 r. za działalność konspiracyjną, trafiła do więzienia w Tomaszowie Mazowieckim, a po tygodniu została wywieziona do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück (nr obozowy 4420). W drużynie „Mury” prowadziła zastęp „Cegieł”, uczyła małoletnie dziewczęta w zakresie szkoły powszechnej. Do kraju powróciła 13 maja 1945 i natychmiast przystąpiła do pracy w zawodzie nauczycielskim. W 1972 r. przeszła na emeryturę. Zmarła 7 maja 1989 r. w Kolnie w wyniku wypadku samochodowego.
Opisywane dokumenty to książka służbowa z 1921 r. (nr inw. MT/H/1551) i legitymacja starszyzny ZHP z 1934 r. (nr inw. MT/H/1550). Dokumentują one harcerską drogę Janiny Krygier w II Rzeczypospolitej. Nie ma potrzeby szczegółowo przedstawiać ich treści – nie odmawiajmy sobie przyjemności zapoznania się z oryginałem, zresztą czytelnym i przejrzystym. Zwróćmy jednak uwagę na kilka szczegółów.
Pierwszy dokument wymienia datę wstąpienia do Związku Harcerstwa Polskiego 20 czerwca 1917 r. Janina Krygierówna złożyła przyrzeczenie harcerskie jednak dopiero w niepodległej Polsce – 19 marca 1921 r. Z taką datą wystawiono książkę. Można jednak się domyślać, że faktycznie wydano ją później – informacja o uzyskaniu stopnia przewodniczki 17 lipca 1921 r. wpisana została ołówkiem i nie jest potwierdzona podpisem. Książkę wydano w Łodzi, podpisała ją Melania Zaarówna (1899-1958) jako p.o. Komendantki Chorągwi Łódzkiej. Tymczasem w latach 1921-1922 Komendantką była Jadwiga Szletyńska, a M. Zaar w latach 1922-1924. Wystawienie książki można więc z dużym prawdopodobieństwem datować na rok 1922.
Książka służbowa wymienia numer krzyża harcerskiego Janiny Krygierówny – 181. Kilka, a może kilkanaście lat później wydano jej jednak nowy krzyż. Jest to zaskakujące, bo krzyż wydawany jest raz na całe życie. Możliwe, że dh. Janina zgubiła krzyż otrzymany w 1921 r. I tu przechodzimy do drugiego dokumentu – legitymacji członka starszyzny harcerskiej. Wydano ją 14 lutego 1934 r. Legitymację wydano w Warszawie, podpisała ją Jadwiga Wierzbiańska (1902-1983), będąca Naczelniczką Harcerek w latach 1931-1937. Janina Krygier była już (od 1927 r.) harcmistrzynią i jak wynika z zapisu na pierwszej stronie – posiadała krzyż harcerski nr 369. I ten krzyż szczęśliwie zachował się do dziś, znajduje się w naszych zbiorach muzealnych (nr inw. MT/H/N/977). Wybity na odwrotnej stronie numer 369 nie pozostawia wątpliwości. Wyróżnia się charakterystyczną złotą lilijką – oznaczającą stopień samarytanki. Janina Krygierówna otrzymała ten stopień najpóźniej w 1924 r. (przewodniczką została 10 lipca 1925 r.). Na krzyżu umieszczono wówczas złotą lilijkę. Bardzo podobny (choć jednak różniący się drobnymi szczegółami) krzyż można znaleźć w książce Tomasza Sikorskiego Krzyż harcerski 1913-2013. Jego pochodzenie należy zatem datować na lata 20. XX wieku.
Przy okazji przypomnijmy symbolikę krzyża harcerskiego:
- -;
- Wieniec laurowy to symbol zwycięstwa;
- Dwie oliwki na liściach laurowych symbolizują dwie wojny światowe;
- Hasło „Czuwaj!” – wezwanie do czujności;
- Ziarenka piasku – liczna rodzina harcerska;
- Puste miejsca pomiędzy ziarenkami – wolne miejsca dla nowych harcerzy;
- Okrąg symbolizuje doskonałość;
- Węzeł – symbol braterstwa harcerzy;
- Gwiazdki na lilijce symbolizują prawo i przyrzeczenie harcerskie;
- Wieniec z liści dębu – symbol męstwa;
- Trzy żołędzie na liściach dębu symbolizują trzy rozbiory Polski;
- Rozchodzące się promienie – dążenie do objęcia swym wpływem coraz większego grona ludzi;
- Lilijka – symbol czystości oraz właściwej drogi.
(Źródło: https://www.wgl.pl/blog/krzyz-harcerski-symbolika)
Jest to symbolika obowiązująca współcześnie. Poszczególne elementy symboliki kształtowały się dynamicznie na przestrzeni dziesięcioleci. Dwie oliwki występują niekiedy też na krzyżach z okresu międzywojennego, ale ich współczesna interpretacja pojawiła się później. Trzy żołędzie mogą też oznaczać trzy części podzielonej między zaborców Polski, a nawet trzy powstania śląskie. Wieniec oliwny zmieniał się na dębowy (w latach 30. – obok drugiego dębowego), z liści głogu symbolizujących cierpienie (w latach 40.)… Bliżej zainteresowanym tematem polecamy książkę Tomasza Sikorskiego Krzyż harcerski 1913-2013 (Warszawa-Kraków 2014).
Za pomoc w interpretacji serdecznie dziękuję dh. Wojciechowi Kaczmarkiewiczowi z Komisji Historycznej Chorągwi Łódzkiej Związku Harcerstwa Polskiego.
dr Daniel Warzocha
kustosz działu historyczno-numizmatycznego
