W 1964 r. uroczyście obchodzono 20-lecie Polski Ludowej. Jakkolwiek formalnie nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa wprowadziła Konstytucja z 1952 r., to za symboliczny początek nowej państwowości przyjmowano 22 lipca 1944 r., kiedy oficjalnie ogłoszono Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z siedzibą w Lublinie. Działania propagandowe sprzed ponad 60 lat łatwo można dziś krytykować. Obiektywnie trzeba jednak stwierdzić, że powojenne przemiany społeczno-ekonomiczne cieszyły się poparciem – wiążąc się z realną poprawą poziomu życia znacznej części polskiego społeczeństwa.
Dwudziestoleciu PRL towarzyszyły m.in. różnego rodzaju konkursy – także twórczości ludowej. Jednym z powstałych wówczas obiektów jest prezentowana zakładka do książki.
Zakładka wykonana została techniką haftu ręcznego krzyżykowego na płótnie produkcji fabrycznej. Czarny haft prezentuje motyw geometryczny, a czerwony – napis „XX-LECIE POLSKI LUDOWEJ”. Długość zakładki wynosi 21 cm, szerokość – 3 cm.
Forma obiektu, dawniej nietypowa dla sztuki ludowej, może być interpretowana także symbolicznie – jako odniesienie do powojennej likwidacji analfabetyzmu i powszechnego czytelnictwa książek.
Wykonawczynią zakładki jest jedna z najbardziej aktywnych twórczyń ludowych naszego regionu – Janina Przyborek.
Janina Przyborek z domu Siwek urodziła się 13 lutego 1923 r. w Zakościelu jako córka Michała i Józefy. Ukończyła Szkołę Powszechną w Inowłodzu i Kursy Rolnicze w Rawie Mazowieckiej. Już jako nastolatka współpracowała ze swą matką w organizacji Dożynek Prezydenckich w Spale.
Podjęcie twórczości ludowej (od 12 roku życia) było naturalne – zajmowali się nią rodzice, ciotki i rodzeństwo pani Janiny. Od 1948 r. uczestniczyła w konkursach sztuki ludowej, zdobywając liczne nagrody i wyróżnienia. Była doskonałą tkaczką, hafciarką i wycinankarką. Od 1958 r. kilkakrotnie była stypendystką Ministerstwa Kultury i Sztuki. Popularyzowała sztukę ludową regionu rawskiego. Współpracowała z łódzką „Cepelią”, dla której wykonywała laleczki w tradycyjnych rawskich strojach.
Była aktywna społecznie. Działała w Kole Gospodyń Wiejskich w Inowłodzu, była radną tamtejszej Gminnej Rady Narodowej. W 1974 r. wstąpiła do Stowarzyszenia Twórców Ludowych, rok później uzyskała weryfikację Ministerstwa Kultury i Sztuki. Byłą pierwszą przewodniczącą Oddziału Piotrkowskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych (1976-1985) i członkinią Zarządu Głównego STL. Otrzymała wiele nagród, dyplomów i odznaczeń, w tym: Honorową Odznakę Województwa Łódzkiego (1972), Odznakę za Zasługi dla Województwa Piotrkowskiego (1979), Odznakę Zasłużonego Działacza Kultury (1981), Medal 40-lecia PRL (1984), Złoty Krzyż Zasługi (1986). Zmarła 2 września 1990 r.
Liczne prace Janiny Przyborek znajdują się w muzeach w Tomaszowie Mazowieckim, Łodzi, Rawie Mazowieckiej, Kielcach, Warszawie, Krakowie, Toruniu i Opolu.
Prezentowany obiekt znajduje się w zbiorach tomaszowskiego Muzeum od 1968 r., zarejestrowany w dziale etnograficznym pod numerem inw. MT/E/3382.
dr Daniel Warzocha
kustosz działu historyczno-numizmatycznego
Bibliografia:
Bogurat W., Jastrzębski J., Katalog twórców ludowych województwa piotrkowskiego, Tomaszów Mazowiecki 1989.
Bogurat W., Pająk M.A., Mistrzowie tradycji. Twórcy ludowi Oddziału Piotrkowskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Tomaszowie Mazowieckim w 40-lecie działalności, Tomaszów Mazowiecki 2016.
Fotografia Janiny Przyborek (z lat 60.) – ze zbiorów Muzeum.
