W ubiegłym roku realizowana była inwestycja pn. „Remont ogrodzenia kościoła pw. św. Małgorzaty w Chorzęcinie”.
Chorzęcińską parafię erygował w XIII wieku arcybiskup gnieźnieński Jan herbu Tarnawa. Zapewne wtedy też powstał pierwszy kościół, choć można znaleźć też wzmianki o XIV czy XV wieku. Kolejny wybudowano w 1776 r. Można się domyślać, że drewnianych świątyń było kilka, zanim w latach 1886–1892 wzniesiono obecny murowany (il. 1) kościół św. Małgorzaty Dziewicy i Męczennicy w stylu neobarokowym wg projektu architekta Jana Kornelego Szrettera, konsekrowany 27 maja 1899 r. przez sufragana warszawskiego bpa Kazimierza Ruszkiewicza.
Do naszego Muzeum trafiły ostatnio zabytki pozyskane w sierpniu 2025 r. podczas nadzoru archeologicznego prowadzonego przez dr Annę Nierychlewską. Są wśród nich monety, guziki oraz obrączka-różaniec.
Wśród monet wyróżnia się denar Władysława Jagiełły (il. 2-3). Datowany na koniec XIV – początek XV wieku potwierdza istnienie chorzęcińskiego kościoła w tej epoce. Wybita w Krakowie najdrobniejsza moneta tego władcy nie posiada napisów, na awersie znajduje się jagielloński Orzeł w koronie, na rewersie duża korona z liliami w polach. Zwracają uwagę niewielkie rozmiary monety – średnica ok. 12 mm i masa ok. 0,4 g (jest mniejsza niż współczesna moneta jednogroszowa, obok której dla porównania ją pokazujemy).
Dwie kolejne monety (il. 4-5) pochodzą z okresu blisko pięć wieków późniejszego, gdy istniał już obecny murowany kościół. Zapewne zgubione przez okolicznych mieszkańców, przeleżały w ziemi do niedawna. Srebrne (próby 500) 5 kopiejek z 1898 r. (średnica 15 mm, masa 0,9 g) i miedziana kopiejka z 1899 r. (średnica 21,6 mm, masa 3,3 g) pozostawały na naszych ziemiach w obiegu do I wojny światowej, chociaż stan zachowania zwłaszcza monety 1-kopiejkowej wskazuje, że znalazła się w ziemi dużo wcześniej. Obydwie monety wybito w Petersburgu w nakładach: 1 kopiejka 1899 – 50 mln, 5 kopiejek 1898 – niespełna 4 mln egzemplarzy.
Znaleziono także siedem monet II Rzeczypospolitej (il. 6-7). Są to najdrobniejsze nominały, bite w brązie: 1 grosz z 1925, 1928, 1931 i 1939 r. (średnica 14,7 mm, masa 1,5 g), 2 grosze z 1927 i 1931 r. (średnica 17,6 mm, masa 2 g) oraz 5 groszy z 1938 r. (średnica 20 mm, masa 3 g). Wymienione monety wybito w Mennicy Państwowej w Warszawie (za teoretycznie najrzadsze można uznać 1 i 2 gr z 1931 r., których w tym roku wybito odpowiednio 9 i 9,5 mln egzemplarzy). W obiegu pozostawały po wybuchu II wojny światowej (w tzw. Generalnym Gubernatorstwie) i po wojnie, formalnie do reformy pieniężnej 30 października 1950 r. (w praktyce inflacja wcześniej pozbawiła monety o tak niskich nominałach siły nabywczej).
Guzik urzędniczy (il. 8-9, po lewej) wykonany z mosiądzu (średnica 20 mm) przez warszawską firmę F. Biertümpfel i Syn, ul. Senatorska 460 (Fryderyk Biertümpfel był brązownikiem, właścicielem „Fabryki Guzików Metalowych, Herbowych i Wojskowych”, która istniała w latach 1832-1869 w Warszawie; wysoki numer posesji może zaskakiwać, ale wtedy w adresach używano numerów hipotecznych, wspólnych dla wielu ulic). Na guziku znajduje się herb guberni warszawskiej z lat 1844-1869. Wskazany herb został zaprojektowany przez Heroldię Królestwa Polskiego na bazie herbów ziemskich dawnej Rzeczypospolitej – są tam i głowa bawołu (lub tura) – Ziemia Kaliska, baranek – Ziemia Wieluńska, godła dawnych Kujaw, Ziem Sieradzkiej i Łęczyckiej oraz Orzeł mazowiecki (w 1867 r. gubernię warszawską podzielono na „nową” warszawską, kaliską oraz piotrkowską, w której znalazł się także Chorzęcin; wkrótce gubernie otrzymały nowe herby o wyraźnie rosyjskim charakterze, zwieńczone carską koroną). Ze względu na słabą czytelność herbu na guziku (wytarcie metalu) przedstawiamy go także w postaci graficznej (il. 10).
Drugi guzik (il. 8-9, po prawej) – cywilny – o motywach roślinnych, wykonany z arsenu (średnica 13 mm), pochodzi prawdopodobnie z przełomu XIX/XX w.
Najmłodszym zabytkiem jest obrączka-różaniec (il. 11) z wypukłym krzyżykiem i dziesięcioma wypustkami (paciorkami), ułatwiająca odmawianie dziesiątki różańca. Wykonano ją techniką odlewu w aluminium (średnica 22 mm), w XX wieku.
dr Daniel Warzocha
kustosz działu historyczno-numizmatycznego
Źródła ilustracji: kościół w Chorzęcinie – serwis internetowy „Kocham Tomaszów”, herb guberni warszawskiej – Wikipedia.
