„Doktor Kościoła” – „Święty od znajdowania” czyli Święty Antoni  w zbiorach tomaszowskiego Muzeum

Opublikowano: 12 czerwca 2020

13 czerwca w kalendarzu powszechnym Kościoła obchodzone jest  wspomnienie czyli „imieniny” Świętego Antoniego  z Padwy –  niezwykle popularnego na świecie zakonnika , choć samemu Antoniemu nie specjalnie o popularność w życiu chodziło.   W roku 1947 ,
w siedemset lat po jego kanonizacji,  papież Pius XII ogłosił świętego Antoniego   „ doktorem Kościoła”, nazwał go „ Ewangelicznym Doktorem” bowiem „mówiono o nim, że gdyby wszystkie święte pisma uległy zniszczeniu, Antoni mógłby podyktować je swojemu sekretarzowi . Dotyczyło to znajomości przez niego Pisma Świętego, ale także tego, że żył ewangelią”. Był najlepszym przyjacielem św. Franciszka z Asyżu, głosił liczne kazania, które dzięki szczególnemu darowi wymowy gromadziły wokół niego tłumy.  Miał świetną pamięć, szeroką wiedzę i silny głos. Z tego powodu nazywano go „młotem na heretyków”.  To Antoni Padewski o najtrudniejszych sprawach mówił tak prosto, że prościej się nie da.  A zadziwiał tym, że kochali go wieśniacy i królowie jednocześnie.

Takiego św. Antoniego –  niezwykle autentycznego i  inteligentnego  zakonnika przybliżę w artykule.

 

Antoni z PadwyAntoni Padewski, właśc. Fernando Martins de Bulhões, pol. Ferdynand Bulonne urodził się w  Portugalii, w Lizbonie w roku 1195. Zmarł 13 czerwca 1231 r. w Arcelli koło Padwy. To portugalski teologfranciszkaninświęty Kościoła katolickiegoprezbiter i doktor Kościoła.

Do grona świętych zaliczono go w niespełna rok po śmierci i był to najkrótszy proces kanonizacyjny w historii, który dokonany  został przez  papieża Grzegorza IX.

Antoni pochodził z zamożnej, szlacheckiej rodziny. Na chrzcie dano mu imię Fernando. W roku 1212 wstąpił do zakonu Kanoników Regularnych św. Augustyna. Studiował dzieła klasyków łacińskich i święte księgi. W związku z częstymi odwiedzinami krewnych i niemożnością skupienia się na nauce, młody zakonnik poprosił przełożonych o przeniesienie do Opactwa Świętego Krzyża w Coimbrze (ówczesnej stolicy Portugalii). Święcenia kapłańskie otrzymał w roku 1219.  W tym czasie młody duchowny poznał pięciu franciszkanów podążających do Maroka, aby nauczać muzułmanów. Ogromne wrażenie na  wywarł Ferdynandzie ich prosty i ubogi, ale jednocześnie pogodny styl życia. Rok później otrzymał wieści, że zginęli oni śmiercią męczeńską. Uczestniczył w ich pogrzebie. W 1220 opuścił zakon kanoników regularnych św. Augustyna i wstąpił do zakonu franciszkanów  zwanego Zakonem Braci Mniejszych. Miał nadzieję na wyjazd misyjny do Afryki i poniesienia tam śmierci męczeńskiej za głoszenie Ewangelii. W zakonie franciszkańskim przyjął imię Antoni i rozpoczął studiowanie myśli św. FranciszkaPisma Świętego.

Wkrótce wyruszył do Maroka, aby tam nauczać. Gdy znalazł się na kontynencie afrykańskim ciężko się rozchorował i kilka miesięcy leżał w łóżku. Choroba nie pozwoliła mu kontynuować podróży. Musiał pogodzić się z faktem, że nie będzie misjonarzem. Podjął decyzję o powrocie do Portugalii. W trakcie podróży sztorm spowodował , że trafił na Sycylię. Stąd wyruszył do Asyżu,  gdzie  Franciszek , założyciel Zakonu Braci Mniejszych, zwołał kapitułę generalną. Antoni uczestniczył w zgromadzeniu jako pokorny zakonnik nie zwracając na siebie szczególnej uwagi. Po skończonej kapitule oddał się pod opiekę brata Gracjana, prowincjała Emilii i Romanii, który zabrał ze sobą Antoniego do górskiego klasztoru w Monte Paolo w pobliżu Forli. Czas tam spędzony Antoni wykorzystał na pogłębienie życia wewnętrznego i dla swoich studiów. Ze szczególnym zamiłowaniem realizował pracę duszpasterską i kaznodziejską. Jego kazania stały się popularne. Przygotowując kazania posługiwał się „metodą konkordancji tematycznej”  – łączył ze sobą cztery rodzaje tematyki: historię Starego Testamentu oraz trzy części Mszy św. – introit, epistołę i ewangelię. Szczególny dar wymowy gromadził przy nim wielkie tłumy. Czasem w kazaniach uczestniczyło do 30 tysięcy słuchaczy. Przełożeni wysłali zakonnika w celu głoszenia Ewangelii  najpierw do Rimini i Mediolanu , następnie do Lombardii. Antoni pracował jako wykładowca na uniwersytetach w Montpellier i Tuluzie. Słysząc o tak  wyróżniającym się  bracie własnego zakonu, Franciszek z Asyżu mianował  Antoniego pierwszym nauczycielem teologii dla braci mniejszych, mistrzem franciszkanów. Pracował też jako wysłannik kapituły do papieża Grzegorza IX, który nazwał kazania  Antoniego szkatułką Biblii i nakazał mu pisać kazania na dni świąt. 30 maja 1227 mianowano go prowincjałem obszaru Emilia-Romania. Przez trzy kolejne lata Antoni pisał kazania niedzielne. Trudy długich podróży misyjnych, wyczerpywały zakonnika. Ponieważ podupadł na zdrowiu, zmuszony został do zamieszkania na wsi koło Padwy, by nabrać sił. Tu w koronie pobliskiego drzewa Antoni poprosił o wyciosanie jakby krzesła, które stało się ulubionym miejscem przebywania. Ze względu na stan zdrowia kaznodziei, w czerwcu 1230 r.  papież zwolnił go z obowiązku pisania kazań. Antoni osiadł w klasztorze Świętej Marii w Padwie. Następnego roku ciężko zachorował na puchlinę wodną i zmarł, mając 36 lat. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją. Pochowano go w Padwie w kościółku Matki Bożej. Na miejscu grobu św. Antoniego w Padwie wznosi się poświęcona jego czci bazylika, jedno z najpopularniejszych sanktuariów w Europie.

W niecały rok po śmierci zakonnika, 30 maja 1232 roku, papież Grzegorz IX zaliczył go w poczet świętych. O tak szybkiej kanonizacji zadecydowało wiele cudów i łask, jakich wierni doznawali na grobie św. Antoniego. Komisja papieska stwierdziła w tak krótkim czasie: 5 uzdrowień z paraliżu, 7 wypadków przywrócenia niewidomym wzroku, 3 głuchym słuchu, 2 niemym mowy, uzdrowienie 2 epileptyków i 2 wypadki wskrzeszenia umarłych.  Papież Grzegorz IX w 1233 roku wyznaczył dzień jego dorocznej pamiątki na 13 czerwca.  Natomiast Sykstus V w 1586 r. włączył jego święto do kalendarza powszechnego Kościoła.

W 1981 r. przeprowadzone zostały badania szczątków Świętego Antoniego, dzięki którym ustalono, że zakonnik mierzył  190 cm wzrostu, miał pociągłą twarz i ciemnobrązowe włosy. Na kolanach wykryte zostały cienkie pęknięcia, spowodowane prawdopodobnie długim klęczeniem.

Św. Antoni Padewski jest patronem zakonów franciszkanów i antoninek oraz wielu bractw; Padwy, Lizbony, Padeborn, Splitu; jest patronem dzieci, górników, małżeństw, narzeczonych, położnic, ubogich, podróżnych, ludzi i rzeczy zaginionych.

Patronuje ok. 150 parafiom na terenie Polski. Święty Antoni ustanowiony został też patronem miast: Jasła (od 1996), Rybnika (od 2007), Lipna (od 2009), Brodnicy (od 2014), Przeworska (od 2015) i Tomaszowa Mazowieckiego (od 2015)

W ikonografii św. Antoni przedstawiany jest w habicie franciszkańskim; często z Matką Bożą;

czasami trzyma Dzieciątko Jezus, które według legendy pewnej nocy  nawiedziło Antoniego i ucałowało go zapewniając o miłości Boga. Z tej właśnie przyczyny święty jest przedstawiany z małym Jezusem z Nazaretu na ręku.

Inne wizerunki to Antoni jako kaznodzieja, czy też głoszący kazanie do ryb , co jest nawiązaniem do legendy z życia zakonnika, wg której pewnego razu, gdy Antoni na plaży koło Rimini chciał przemówić do tłumu, chęć słuchania wyraziło tylko kilka osób. Nagle ryby wystawiły głowy z morskiej wody i słuchały, co mówi kaznodzieja. To wydarzenie miało spowodować nawrócenie się mieszkańców Rimini.

Podobnie, legendą jest zniewolenie muła, żeby oddał cześć Najświętszemu Sakramentowi, by w ten sposób zawstydzić heretyka. Tradycja „ Chlebków św. Antoniego” związana jest również z legendą. Według jednego z podań niespełna dwuletni synek pewnej kobiety wpadł do misy z wodą i się utopił. Zrozpaczona kobieta podniosła jego ciało i zaczęła modlić się do św. Antoniego, aby przywrócił jej dziecko do życia, a ona w zamian przekaże biednym tyle mąki, ile waży chłopiec. Dziecko ożyło i tak narodziła się tradycja „Chlebków św. Antoniego”.

 

Atrybutami  św. Antoniego są: księga, lilia, serce, ogień – symbol gorliwości, bochen chleba, osioł, ryba.

 

W zbiorach działu etnograficznego Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim im. A. hr. Ostrowskiego znajduje ok 20 przedstawień św. Antoniego. Wszystkie są niezwykle  piękne i cenne.   Jednak na szczególną uwagę zasługują te, które pozyskał w latach czterdziestych ówczesny kierownik Muzeum –  Jan Piotr Dekowski.

Wśród nich są m.in.:

Rzeźba „Święty Antoni” ( nr inwentarza MT/E/1301) – to stojąca postać św. Antoniego, ubranego w długi habit, trzymająca na lewym ręku Dzieciątko Jezus. W prawej, lekko zgiętej ręce trzyma kwiat. Stopu zaznaczone. Rzeźba, wykonana z drewna lipowego w 1908 r. przez Grzegorza Pawlika z Kraśnicy, pomalowana jest na brązowo. Pozyskana  do zbiorów muzealnych w 1948 r.

„ Święty Antoni z Dzieciątkiem Jezus” ( nr inwentarza MT/E/833) – obraz – oleodruk przedstawia św. Antoniego z Dzieciątkiem Jezus. Z boku stoi stół przykryty obrusem. Na nim umieszczono księgę, czaszkę i  kwiat prawdopodobnie lilię. Na podłodze leży ceber i kropidło obok.   Na drugim planie widać księdza idącego do chorego, grupkę ludzi oraz klęczącą łanię. Tłem jest niebo i postacie aniołów. Obraz jest wyrobem fabrycznym. Pozyskany został do zbiorów Muzeum w 1947 r.

„ św. Antoni” ( nr inwentarza MT/E/850) –  obrazek sakralny, owalny , z wypukłym szkłem. Owal obwiedziony metalową taśmą. Tył obrazka to tektura  oklejona czarnym materiałem – suknem, na którym widnieje papierowy obrazek z wizerunkiem św. Antoniego Padewskiego. U góry nad obrazkiem ząbki i promienie ze złotego brokatu. U dołu znajduje się wianuszek ze sztucznych główek różowych i białych kwiatków z żółtymi środkami oraz zielone listki. Tego typu obrazki sprzedawano na odpustach i jarmarkach. Obiekt pozyskany do zbiorów w 1946 r.

 

Warte uwagi są także obiekty zgromadzone przez p. Wiesławę Bogurat, starszego kustosza  działu etnograficznego i dyrektora Muzeum do 2014r. Poniżej szczegóły dotyczące kilku z nich:

„ Święty Antoni Padewski” ( nr inwentarza MT/E/8577/7)  – obrazek sakralny produkcji rzemieślniczej, wykonany techniką druku. Przedstawia świętego Antoniego Padewskiego w brązowym habicie, stojącego przy kolumnie z Dzieciątkiem Jezus. U dołu kwiat lilii  i róży oraz napis „ Święty Antoni Padewski”.  Po drugiej stronie zamieszczony jest tekst modlitwy do Świętego. Obiekt pozyskany do zbiorów Muzeum w 2005 r.

„ Święty Antoni Padewski” ( nr inwentarza MT/8577/8) – obrazek sakralny, papierowy wykonany techniką drukarską, czarno – biały. Przedstawia świętego Antoniego Padewskiego w habicie z aureolą nad głową, niosącego w rękach Dzieciątko Jezus. Na dole tekst modlitwy. Obok sygnatura i cyfra 140. Obrazek pochodzi prawdopodobnie z lat 30. XX wieku.

Pozyskany do zbiorów Muzeum w roku 2004.

„Święty Antoni” ( nr inwentarza MT /E/8364) – obrazek sakralny, wyrób rzemieślniczy,  zakupiony w Częstochowie, w okresie międzywojennym, wykonany z tektury, blachy i szkła. Owalny, z wypukłym szkłem, pod którym umieszczono obrazek święty przedstawiający świętego Antoniego. Zakonnik ubrany jest w brązowy habit. Na rękach trzyma Dzieciątko Jezus. Całość otacza girlanda kwiatów w kolorze wyblakłym różowym i cielistym. Obrazki tego typu dawniej służyły jako dekoracja w izbie ludowej . Zawieszano je między dużymi obrazami.  Obiekt pozyskany do zbiorów w 1993 r.

 

Zabytki przedstawiające „ Świętego od znajdowania” stanowią część pięknej kolekcji wizerunków Świętych, która jest systematycznie wzbogacana o nowe muzealia.  Mam nadzieję, że niebawem będzie można je podziwiać na wystawie poświęconej patronom naszych imion, której scenariusz  jest  obecnie przygotowywany.

 

Kończąc przytoczę słowa, a właściwie parafrazę słów św. Antoniego z Padwy, który  twierdził, że „jeśli jakiś  przedmiot czy kwestia nie jest warta poruszenia nieba i ziemi –  należy ją zostawić. Bez żalu  trzeba ją porzucić i zapomnieć. Życie to chwila. Szkoda ją przegapić na coś, co w ostateczności nie jest warte grama uwagi. Ale jeśli  się czuje, że ucieka  coś  istotnego, ważnego, bez czego życie traci sens – trzeba się przedzierać, szukać, nie ustępować”.

 

Dorota Bill – Skorupa

Dyrektor Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim im. A. hr. Ostrowskiego

 

Bibliografia:

„ Święci na każdy dzień. Patroni naszych imion”, V. Schauber, H.M. Schindler, s. 290- 293, Warszawa 2000 ( Biblioteka Muzeum  Tomaszowie Mazowieckim im. A. hr. Ostrowskiego, MT/B/8096)

Karty katalogu naukowe muzealiów etnograficznych

https://www.brewiarz.katolik.pl/czytelnia/swieci/06-13.php3

https://pl.wikipedia.org/wiki/Antoni_Padewski

 

 

 

 

 

 

Zobacz również

Partnerzy

Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Koło Filatelistyczne Kalejdoskop Kulturalny Reymont Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach Filia w Piotrkowie Trybunalskim Tu honorujemy Kartę Dużej Rodziny

Kontakt

Muzeum w Tomaszowie Maz. im. Antoniego hr. Ostrowskiego

ul. POW 11/15 97-200 Tomaszów Mazowiecki

Godziny otwarcia
Pon. nieczynne dla zwiedzających
Wt. 11:00 - 15:00
Śr. 11:00 - 15:00
Czw. 11:00 - 15:00
Pt. 12:00 - 18:00
Sob. 11:00 - 15:00
Niedz. 11:00 - 15:00

Biuro czynne od poniedziałku do piątku w godzinach: 8:00 - 16:00

Bilety na wystawy stałe
Ulgowy 2,00 zł
Normalny 3,00 zł
Rodzinny 6,00 zł
Sobota bezpłatnie