Latem 1920 r. istniejąca zaledwie półtora roku niepodległa Rzeczpospolita Polska znalazła się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Wojska komunistycznej Rosji bezpośrednio zagroziły Warszawie. Przywódcy bolszewiccy marzyli o „światowym pożarze”, do którego droga miała prowadzić „przez trupa białej Polski”. W Białymstoku zainstalował się już Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski – zalążek przyszłego rządu Polskiej Republiki Rad, gotowy do objęcia władzy w podbitym kraju.
Polacy zjednoczyli się w obliczu zagrożenia. Politycy różnych orientacji potrafili się porozumieć, o co w naszej historii nigdy nie było łatwo. Ochotnicy masowo wstępowali do wojska. W wielu szkołach średnich nie odbyły się egzaminy maturalne, gdyż całe klasy zasiliły żołnierskie szeregi, odkładając kontynuowanie edukacji na spokojniejszy czas.
15 sierpnia 1920 r. zwycięstwem Polaków zakończyła się rozstrzygająca Bitwa Warszawska, którą lord d’Abernon nazwał „osiemnastą rozstrzygającą bitwą w dziejach świata”. Rozegrana została zgodnie z planem operacyjnym, który na podstawie ogólnej koncepcji Józefa Piłsudskiego opracowali szef sztabu generalnego gen. Tadeusz Rozwadowski, płk Tadeusz Piskor i kpt. Bronisław Regulski. Głównym celem operacji było odcięcie korpusu Gaj-Chana od armii Michaiła Tuchaczewskiego i od zaplecza oraz wydanie skoncentrowanej bitwy na przedpolu Warszawy. Nie spełniły się marzenia Lenina i Trockiego o „eksporcie” rewolucji do Niemiec i innych krajów zachodniej Europy, co spowodowałoby destabilizację kontynentu, a niewykluczone, że i wcześniejszy wybuch II wojny światowej. Niepodległość Polski została uratowana. Do języka polskiego na stałe weszło określenie „Cud nad Wisłą”, które choć pierwotnie miało deprecjonować zasługi Józefa Piłsudskiego, to wkrótce zaczęło żyć własnym życiem i powszechnie kojarzone jest z męstwem polskiego żołnierza, które obroniło Polskę przed bolszewicką agresją.
Przedstawiamy kilka afiszy kolportowanych w Tomaszowie w okresie wojny polsko-rosyjskiej 1920 r. oraz fotografii tomaszowian służących wówczas w Wojsku Polskim (ze zbiorów naszego Muzeum).
dr Daniel Warzocha
dział historyczno-numizmatyczny
