Odznaki pamiątkowe z lat walki o niepodległość i granice Rzeczypospolitej

Opublikowano: 1 kwietnia 2021

Sto lat temu, w roku 1921 dobiegły końca walki o utrwalenie niepodległego bytu i granice Rzeczypospolitej Polskiej. 18 marca w łotewskiej Rydze podpisano traktat pokojowy z bolszewicką Rosją, zaś 3 maja wybuchło trzecie powstanie śląskie, dzięki któremu doszło do bardziej korzystnego niż wcześniej planowano podziału Górnego Śląska. W następnym, 1922 roku ostatecznie wytyczono granice na odcinku śląskim i polsko-litewskim (włączenie do Polski istniejącej od października 1920 r. Litwy Środkowej).

Przedstawiamy trzy pamiątkowe odznaki związane z walkami o utrwalenie polskich granic, znajdujące się w zbiorach działu historyczno-numizmatycznego.

Odznaka pamiątkowa „Front Litewsko-Białoruski” (nr inw. MT/H/N/1031) ustanowiona została rozkazem Ministerstwa Spraw Wojskowych i zatwierdzona w Dzienniku Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych nr 49 pod poz. 872 z 13 grudnia 1921 r.

Front Litewsko-Białoruski pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego powstał z zespolenia jednostek taktycznych Wojska Polskiego, operujących na obszarach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jego zadaniem miało być wprowadzenie w życie koncepcji federalistycznej, czyli utworzenia niepodległych Litwy i Białorusi, które miały być buforem między Polską a komunistyczną Rosją. Dominujący na Litwie kierunek nacjonalistyczny zniweczył jednak plany nowej unii polsko-litewskiej, toteż młoda Republika Litewska stała się drugim obok Rosji przeciwnikiem Polski na Wschodzie. Żołnierze polscy współdziałali natomiast z broniącymi swej niepodległości Łotyszami.

Odznakę o wymiarach 40 x 40 mm bito w tombaku srebrzonym, stanowi ją równoramienny krzyż pokryty czarną emalią. Pośrodku krzyża znajduje się polski Orzeł w koronie, na piersi którego widnieje tarcza z herbem Jagiellonów. Odznaki wykonywały różne zakłady – niestety z uwagi na brak nakrętki nie możemy określić producenta prezentowanego egzemplarza.

Odznakę pamiątkowa „Orlęta” (nr inw. MT/H/N/1032) ustanowił 18 marca 1919 r. dowódca Armii „Wschód” gen. Tadeusz Rozwadowski (1866-1928). Została zatwierdzona w Dzienniku Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych nr 49 poz. 872 z 13 grudnia 1921 r. Przyznawano ją za walki w obronie Lwowa w okresie jego oblężenia oraz za walki o Kresy Wschodnie i Ziemię Czerwieńską. Wręczał ją osobiście gen. Rozwadowski; po jego śmierci nie było już upoważnionego do nadawania.

Odznaka przedstawia cztery stylizowane sylwetki orląt, tworzących ramiona krzyża, pomiędzy nimi promienie. Pośrodku, w okrągłym medalionie znajduje się herb Lwowa, otoczony napisem „Obrońcom Kresów Wschodnich 1919”.

Odznaki wg projektu T. Łuczyńskiego, tłoczone w mosiądzu lub tombaku (średnica ok. 43,5 mm) wytwarzał w swym zakładzie grawerskim we Lwowie kpt. Władysław Buszek (1888-1945).

Odznakę pamiątkową „Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi” (nr inw. MT/H/N/1033) ustanowiła Górnośląska Komisja Odznaczeniowa w Katowicach w styczniu 1927 r.; zatwierdzić miało ją Ministerstwo Spraw Wojskowych już 10 stycznia 1927 r. (informacja wg: W. Bończa-Tomaszewski, Kodeks orderowy. Przepisy obowiązujące posiadaczy orderów, odznaczeń, medali i odznak, Warszawa 1939; w Dzienniku Rozkazów MSWojsk. z 1927 r. brak odpowiedniej wzmianki). Była to kontynuacja odznaczenia o tej samej nazwie, nadawanego w latach 1921-1924. Krzyż wybity w srebrzonym brązie jest dwustronny. Na awersie znalazły się daty powstań śląskich (na ramionach krzyża) oraz orzeł śląsko-piastowski z przepaską łączącą ramiona z krzyżem na piersiach (pośrodku). Na rewersie obosieczny miecz z głownią skierowaną w górę otoczoną półwieńcem z liści dębowych i laurowych otwartych u góry (widoczna jest inspiracja Krzyżem Walecznych). Autorem projektu był wybitny śląski pisarz, malarz, działacz plebiscytowy, kulturalny i narodowy, później dyrektor katowickiej rozgłośni Polskiego Radia i poseł na Sejm II Rzeczypospolitej – Stanisław Ligoń (1879-1954). Odznakę noszono na wstędze w kolorze niebieskim, z białymi paskami po bokach i amarantowymi brzegami, której niestety w przypadku naszego egzemplarza się nie zachowała.

Prezentowane odznaki zostały zakupione do zbiorów Muzeum w 2004 r.

dr Daniel Warzocha

adiunkt działu historyczno-numizmatycznego

Zobacz również

Tomaszowianie – ofiary zbrodni katyńskiej
13 kwietnia obchodzimy Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Wiosną 1940 r. stalinowskie NKWD dokonało mordu na co najmniej 21 768...
Więcej

Partnerzy

Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Koło Filatelistyczne Kalejdoskop Kulturalny Reymont Moniuszko Park Rodego Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach Filia w Piotrkowie Trybunalskim Tu honorujemy Kartę Dużej Rodziny

Kontakt

Muzeum w Tomaszowie Maz. im. Antoniego hr. Ostrowskiego

ul. POW 11/15 97-200 Tomaszów Mazowiecki

Godziny otwarcia
Pon. nieczynne dla zwiedzających
Wt. 11:00 - 15:00
Śr. 11:00 - 15:00
Czw. 11:00 - 15:00
Pt. 10:00 - 15:00
Sob. 11:00 - 15:00
Niedz. 11:00 - 15:00
Biuro czynne od poniedziałku do piątku w godzinach: 8:00 - 16:00
Bilety na wystawy stałe
Bilet wstępu normalny 8,00 zł/os.
Bilet wstępu ulgowy 4,00 zł/os.
Bilet z Kartą Dużej Rodziny 3,00 zł/os.
Dzieci do lat 7 (zwiedzanie indywidualne) wstęp bezpłatny
Sobota wstęp bezpłatny