Z kolekcji etnobotanicznej…

Opublikowano: 2 września 2022

[…] odkrycie zupełne i gruntowne stosunku ludu do świata roślinnego i sposobu, w jaki lud świat ten spostrzega, rozumie i używa, byłoby wielce cennym przyczynkiem do rozpoznania zarówno psychologii ludu, jak jego obyczajów […] Dobrze byłoby, aby wiele osób na wielu punktach kraju studia te prowadziło, mogłaby się bowiem złożyć z tego całość zupełnie poważna. Z listu Elizy Orzeszkowej do Jerzego Aleksandrowicza z 4 VI 1891 roku. *

W zbiorach Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim znajduje się nieco ponad trzydzieści arkuszy zielnikowych z roślinami zebranymi przez Jana Piotra Dekowskiego – niezmordowanego kronikarza kultury ludowej naszych okolic. Rośliny pochodzą ze wsi Sitowa pod Opocznem i zostały zebrane w lipcu 1952 roku. Przy większości okazów roślin Jan Piotr Dekowski umieścił metryczki z ich nazwami ludowymi, używanymi przez miejscową ludność. Większość okazów udało się przyrodnikowi muzeum oznaczyć, dwa pozostają zagadką ze względu na niekompletność. Ciekawostką jest pszenica (najprawdopodobniej) Wysokolitewska. Dawna odmiana pszenicy, w latach 50. XX w. jeszcze powszechnie uprawiana, obecnie uprawiana już tylko w gospodarstwach ekologicznych. Nie wiemy, dlaczego zostało zebranych nieco ponad trzydzieści arkuszy i nie było kontynuacji badań etnobotanicznych.

Okazy roślin opisane przez Jana Piotra Dekowskiego (nazwy polskie i łacińskie dopisane przez przyrodnika muzeum):

  1. Jara pszenica – inf. Wijata Józef, l.62. Zebrał w Ogonowicach Jan Piotr Dekowski, 12.7.1952.
  2. „Smyca”, „Opucha”, „grdest”, „gdzest” – chwast występujący w prosie, inf. Bronisława Wijata. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, 18.7.1952 r. Rdest Polygonum L.
  3. „Świński pryk” – chwast występujący głównie w życie i ziemniakach, inf. Józef Wijata, l.62. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, 18.7.1952 r. Rdestówka powojowata Fallopia convovulus (L.) A. Löve.
  4. „Bociany” /właściwa nazwa bniec/ – zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, 18.7.1952 r. Lepnica rozdęta Silene vulgaris (Moench) Garcke.
  5. „Łoboda” – występuje jako chwast głównie w ziemniakach i lnie. Jadano ją w latach głodu, inf. Br. Wijata. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, 16.7.1952 r. Komosa biała (lebioda) Chenopodium album
  6. „Drożnik” – chwast rosnący po miedzach polnych, inf. Ant. Wiktorowicz. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, 18.7.1952 r. Cykoria podróżnik Cichorium intybus
  7. „Pismo” – rośnie w ogródku. Należy do jednej z najstarszych roślin hodowanych. Występuje w kilku zaledwie ogródkach. Używano go na bukiety wraz z innymi kwiatami. Jego odwarem robiono kompresy, którymi okładali stłuczenia u koni, inf. Bron. Wijata. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski. Wrotycz zwyczajny Tanacetum vulgare
  8. „Dzwoniec” – rośnie jako chwast głównie w życie, inf. Ant. Popecki. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, 18.7.1952 r. Szelężnik Rhinanthus L.
  9. „Trowa”, „Trowica” – rośnie w lnie jako chwast, inf. Wład. Popecki. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, 24.7.1952 r. Życica trwała Lolium perenne
  10. „Bzducha” – rośnie jako chwast w ogródkach, inf. Antonina Wiktorowicz, l. 37. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, 25.07.1952 r.
  11. „Belica ogrodowa” – Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, lipiec 1952 r. Tojad mocny Aconitum napellus
  12. „Rumianek prawdziwy” – Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, lipiec 1952 r. Rumian polny Anthemis arvensis
  13. „Morana” – rośnie w ogródkach jako kwiat. Odwar z niej bywa używany na boleści żołądka. Moczy się kwiat w spirytusie i używa po kilka kropel z wodą, inf. Bronisława Wijata. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, lipiec 1952 r. Wrotycz maruna Tanacetum parthenium (L.) Schultz – Bip.
  14. „Gorczyca” – uprawiana jako roślina użyteczna, gdyż nasiona jej poświęcone w Sobotę Wielkanocną jadano razem z potrawami, inf. Józef Wijata, lat 62. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, lipiec 1952 r. Gorczyca polna Sinapis alba
  15. „Macierzanka” – Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, lipiec 1952 r. Macierzanka zwyczajna Thymus pulegioides
  16. „Pasternak” – z korzeni tej rośliny gotowali zupę i jedli z kluskami, lipiec 1952 r. Pasternak zwyczajny Pastinaca sativa
  17. „Boża trawka” – należy do najstarszych roślin hodowanych w ogródkach. Używano jej na bukiety, którymi zdobiono ołtarze w kościele późną jesienią oraz używano jej do „kwiatów” jakie nosili przy czapkach drużbowie w czasie wesela. Wkładano także do „wionka”, inf. Bronisława Wijata. Zebrał w Sitowej J. P. Dekowski, lipiec 1952 r.
  18. Proso – na polu w Sitowej. Proso zwyczajne Paniculum miliaceum
  19. Pszenica wysoka Litewka. Odmiana pszenicy Wysokolitewska.
  20. Sitowa, t.zw pszenica tutejsza. Sprawdzić u obywatela J. Wijaty z Sitowej.

Okazy roślin nieopisane przez Jana Piotra Dekowskiego, oznaczone przez przyrodnika muzeum:

  1. Wilczomlecz obrotny (Kołowrotek) Euphorbia helioscopia
  2. Len zwyczajny Linum usitatussimum
  3. Pięciornik srebrny Potentilla argentea
  4. Pokrzywa zwyczajna Urtica dioica
  5. Kurzyślad polny Anagallis arvensis
  6. Pieprzyca gruzowa Lepidium rudereale
  7. Czyściec błotny Stachys palustris
  8. Chaber bławatek Centaurea cyanus
  9. Żyto zwyczajne Secale cereale

* Eliza Orzeszkowa zgłębiała wiedzę etnobotaniczną na potrzeby literatury, m.in. pisząc „Nad Niemnem”. Dokształcała się u nadniemeńskich lekarek wiejskich i mieszkanek wsi. Natomiast w bardziej naukowym „botanizowaniu” pomagali jej profesorowie Jerzy Aleksandrowicz, Edmund Jankowski oraz Henryk Nusbaum.

Magdalena Sepkowska – przyrodnik muzeum

 

Bibliografia:

Album kwiatowe Elizy Orzeszkowej, wstęp M. Jonca, komentarz Z. Mirek, Wrocław 2018.

Kaszak S., Z miłości do (kresowej) flory (dostęp 20.08.2022) https://apcz.umk.pl/sztukaedycji/article/view/SE.2020.00020/26184

Kielak A. M., Zielnik Elizy Orzeszkowej. Nieznany zabytek botaniczny przechowywany w zbiorach PTPN, Poznań 2004.

Kuźnicka B., Zielniki i albumy florystyczne Elizy Orzeszkowej (dostęp 20.08.2022) https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r2006-t51-n2/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r2006-t51-n2-s69-78/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r2006-t51-n2-s69-78.pdf

Rutkowski L., Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, Warszawa 2019.

Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B., Rośliny Polskie, Warszawa 1988.

 

Zobacz również

Historia zabudowy najstarszych ulic Tomaszowa Mazowieckiego. Ulice – domy – mieszkańcy – część 13
Prezentujemy trzynastą część opracowania Pana Mariana Fronczkowskiego „Historia zabudowy najstarszych ulic Tomaszowa Mazowieckiego. Ulice – domy – mieszkańcy”, przedstawiający zabudowę...
Więcej
Wystawa „Wielkie ssaki epoki lodowcowej”
Polska Akademia Nauk Muzeum Ziemi w Warszawie i Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim zapraszają na ekspozycję poświęconą wielkim ssakom epoki lodowcowej. Zaprezentowane zostaną kości...
Więcej

Partnerzy

Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Koło Filatelistyczne Kalejdoskop Kulturalny Reymont Moniuszko Park Rodego Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach Filia w Piotrkowie Trybunalskim Tu honorujemy Kartę Dużej Rodziny

Kontakt

Muzeum w Tomaszowie Maz. im. Antoniego hr. Ostrowskiego

ul. POW 11/15
97-200 Tomaszów Mazowiecki

Godziny otwarcia

Pon. nieczynne dla zwiedzających
Wt. 10:00 – 15:45
Śr. 10:00 – 15:45
Czw. 10:00 – 15:45
Pt. 10:00 – 15:45
(od 1 kwietnia do 31 października w godz. 10:00 – 17:45)
Sob. 10:00 – 15:45
Niedz. 10:00 – 15:45

Biuro czynne od poniedziałku do piątku w godzinach: 8:00 – 16:00

Bilety

Bilet wstępu do Muzeum – normalny 10,00 zł/os.
Bilet wstępu do Muzeum – ulgowy 5,00 zł/os.
Bilet za warsztaty muzealne 8,00 zł/os.
Bilet za lekcje muzealne 4,00 zł/os.
Bilet z Kartą Dużej Rodziny 3,00 zł/os.
Dzieci do lat 7 (zwiedzanie indywidualne) wstęp bezpłatny
We wtorek wstęp bezpłatny
Oprowadzanie z przewodnikiem 30,00 zł
Karta Tomaszowianina 5,00 zł/os.
Karta Tomaszowianina Rodzina 3+ – rodzice (opiekunowie) 5,00 zł/os., dzieci wstęp bezpłatny
Karta Młodego Tomaszowianina wstęp bezpłatny
Karta Tomaszowianina Seniora wstęp bezpłatny